యమాతారాజభానసలగం

గణాలు

Gaṇas in Telugu Prosody

గురు–లఘు అక్షరాల సమూహాన్ని గణం అంటారు. వృత్త ఛందస్సులో మూడు అక్షరాల ఎనిమిది గణాలను సులభంగా గుర్తుంచుకోవడానికి యమాతారాజభానసలగం అనే సూత్రం ఉపయోగిస్తారు.

స్మరణ సూత్రం

య · మా · తా · రా · జ · భా · న · స · ల · గం

ప్రతి అక్షరం నుండి వరుసగా మూడు అక్షరాలు తీసుకుంటే ఆ గణపు గురు–లఘు రూపం వస్తుంది. చివరి ల, గ ఒక్క అక్షర గణాలు.

త్రికాక్షర గణాల పట్టిక

య గణం

I U U

ఆది లఘువు

మ గణం

U U U

మూడు గురువులు

త గణం

U U I

అంత్య లఘువు

ర గణం

U I U

మధ్య లఘువు

జ గణం

I U I

మధ్య గురువు

భ గణం

U I I

ఆది గురువు

న గణం

I I I

మూడు లఘువులు

స గణం

I I U

అంత్య గురువు

సంకేతాలు

U = గురువు (రెండు మాత్రలు), I = లఘువు (ఒక మాత్ర). మూడు అక్షరాల క్రమాన్ని చూసి తగిన గణం పేరును నిర్ణయిస్తారు.

తెలుగు జాతి గణాలు

సూర్య గణాలు: న (III), హ/గల (UI). ఇంద్ర గణాలు: నగ (IIIU), సల (IIUI), నల (IIII), భ (UII), ర (UIU), త (UUI). కందం, ఆటవెలది, తేటగీతి వంటి పద్యాల్లో ఇవి ఉపయోగపడతాయి.