స్మరణ సూత్రం
య · మా · తా · రా · జ · భా · న · స · ల · గం
ప్రతి అక్షరం నుండి వరుసగా మూడు అక్షరాలు తీసుకుంటే ఆ గణపు గురు–లఘు రూపం వస్తుంది. చివరి ల, గ ఒక్క అక్షర గణాలు.
త్రికాక్షర గణాల పట్టిక
య గణం
I U U
ఆది లఘువు
మ గణం
U U U
మూడు గురువులు
త గణం
U U I
అంత్య లఘువు
ర గణం
U I U
మధ్య లఘువు
జ గణం
I U I
మధ్య గురువు
భ గణం
U I I
ఆది గురువు
న గణం
I I I
మూడు లఘువులు
స గణం
I I U
అంత్య గురువు
సంకేతాలు
U = గురువు (రెండు మాత్రలు), I = లఘువు (ఒక మాత్ర). మూడు అక్షరాల క్రమాన్ని చూసి తగిన గణం పేరును నిర్ణయిస్తారు.
తెలుగు జాతి గణాలు
సూర్య గణములు · 2
- నIII
- హ (గల)UI
ఇంద్ర గణములు · 6
- నలIIII
- నగIIIU
- సలIIUI
- భUII
- రUIU
- తUUI
చంద్ర గణములు · 14
- భలUIII
- భగUIIU
- రలUIUI
- రగUIUU
- తలUUII
- తగUUIU
- మలUUUI
- నలలIIIII
- నలగ (నవ)IIIIU
- నగల (నహ)IIIUI
- నగగIIIUU
- సలలIIUII
- సలగ (సవ)IIUIU
- సగల (సహ)IIUUI
సూర్య, ఇంద్ర గణాలు ఆటవెలది, తేటగీతి, సీసము వంటి పద్యాల్లో ఉపయోగపడతాయి. చంద్ర గణాలు కొన్ని అక్కరల్లో వస్తాయి. కందంలో చతుర్మాత్రా గణాలు వాడతారు; అవి వేరే విభజన.