పద్య నిర్మాణ శాస్త్రం

తెలుగు ఛందస్సు

An Introduction to Telugu Chandas

కవిత్వానికి లయ, నడక, శబ్ద సౌందర్యం ఇచ్చే నియమ వ్యవస్థ ఛందస్సు. అక్షరాలు, మాత్రలు, గణాలు, యతి, ప్రాస కలిసి పద్య రూపాన్ని నిర్మిస్తాయి.

ఛందస్సు ప్రధాన భాగాలు

అక్షరం · మాత్ర

ఉచ్చారణలో వినిపించే అక్షర భాగం; దాని కాల పరిమాణమే మాత్ర.

గురు · లఘు

ఒక మాత్ర అక్షరం లఘువు; రెండు మాత్రల అక్షరం గురువు.

గణం

గురు–లఘువుల నిర్దిష్ట సమూహమే గణం. వృత్త పద్యాల్లో సాధారణంగా మూడు అక్షరాల గణాలు వాడతారు.

యతి · ప్రాస

పాదం మధ్యలో లయబద్ధ విరామం యతి; ప్రతి పాదంలో నియమిత స్థానంలో ధ్వని సామ్యం ప్రాస.

ఛందస్సుల ప్రధాన విభాగాలు

వృత్తాలు: ప్రతి పాదంలో నిర్ణీత గురు–లఘు గణ క్రమం ఉంటుంది. చంపకమాల, ఉత్పలమాల ఉదాహరణలు.

జాతులు: అక్షర సంఖ్య కంటే మాత్రా గణాల అమరిక ప్రధానంగా ఉంటుంది. కందం ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ.

ఉపజాతులు: ఇంద్ర, సూర్య గణాల అమరికతో నడిచే తెలుగు ఛందస్సులు. ఆటవెలది, తేటగీతి, సీసము ఈ వర్గంలో ప్రసిద్ధం.

పద్యాన్ని పరిశీలించే క్రమం

  1. పద్యాన్ని పాదాలుగా విడగొట్టాలి.
  2. ప్రతి పాదంలోని అక్షరాలను గుర్తించాలి.
  3. వాటిని గురు–లఘువులుగా విభజించాలి.
  4. గణ క్రమాన్ని ఏర్పరచాలి.
  5. యతి, ప్రాస స్థానాలను పరిశీలించాలి.

లయే ప్రాణం

నియమం కవిత్వాన్ని బంధించదు; భావానికి వినిపించే రూపాన్ని, పఠనానికి సహజమైన నడకను ఇస్తుంది.